De regels voor werkwoordspelling helder uitgelegd
De regels voor werkwoordspelling hangen af van de vorm van het werkwoord. Bij een persoonsvorm kijk je naar de tijd en het onderwerp. Bij een voltooid deelwoord bepaal je onder andere of het eindigt op een d, een t of en.
Een handig begin is dus: zoek eerst uit met welke werkwoordsvorm je te maken hebt. Daarna pas je de juiste regel toe.
De regels voor werkwoordspelling beginnen bij de persoonsvorm
De persoonsvorm is het werkwoord dat verandert als je de zin in een andere tijd zet. Dat heet de tijdproef:
- Ik fiets naar school.
- Ik fietste naar school.
Fiets verandert in fietste en is dus de persoonsvorm. In een zin met meerdere werkwoorden blijft de rest bij de tijdproef meestal hetzelfde: “Ik heb gefietst” wordt “Ik had gefietst”. Het woord gefietst is hier geen persoonsvorm, maar een voltooid deelwoord.
Persoonsvorm in de tegenwoordige tijd
De ik-vorm is de vorm die je gebruikt bij ik: ik loop, ik werk en ik word. Bij veel werkwoorden maak je die vorm door en van het hele werkwoord af te halen. Soms moet je de spelling aanpassen om de uitspraak gelijk te houden: lopen wordt loop en reizen wordt reis.
- Bij ik gebruik je de ik-vorm: ik loop, ik word.
- Bij hij, zij en het gebruik je de ik-vorm plus t: hij loopt, zij wordt.
- Bij jij en je vóór de persoonsvorm gebruik je ook de ik-vorm plus t: jij loopt, je wordt.
- Bij jij en je ná de persoonsvorm gebruik je de ik-vorm: loop jij, word je?
- Bij wij, jullie en zij gebruik je meestal het hele werkwoord: wij lopen, jullie worden.
Eindigt de ik-vorm al op een t? Dan komt er geen tweede t bij: ik fiets, hij fietst. Eindigt de ik-vorm op een d, zoals bij word, dan krijgt hij of zij wel een t: hij wordt.
Let op het verschil tussen word je en wordt je broer. In “Word je morgen wakker?” is je zelf het onderwerp. In “Wordt je broer morgen wakker?” is je broer het onderwerp. Daarom krijgt wordt een t.
Persoonsvorm in de verleden tijd
Bij veel werkwoorden hoor je in de verleden tijd de uitgang te of de. In het meervoud worden dat ten en den:
- Ik werkte, wij werkten.
- Ik speelde, wij speelden.
Weet je niet zeker welke uitgang je nodig hebt? Gebruik dan ’t ex-kofschip. Haal en van het hele werkwoord af en kijk naar de laatste medeklinker die overblijft. Staat die medeklinker in ’t ex-kofschip? Dan gebruik je te of ten. Zo niet, dan gebruik je de of den.
- Werken: werk eindigt op een k. De k staat in ’t ex-kofschip, dus het is werkte.
- Spelen: spel eindigt op een l. De l staat er niet in, dus het is speelde.
- Reizen: reiz eindigt op een z. De z staat er niet in, dus het is reisde.
Bij reizen kijk je dus naar de z van reiz, niet naar de s van de ik-vorm reis. Hetzelfde geldt voor leven: je kijkt naar de v en schrijft leefde.
Niet alle werkwoorden volgen deze regel. Bij sterke en andere onregelmatige werkwoorden verandert de vorm, bijvoorbeeld lopen, liep, liepen en denken, dacht, dachten. Die vormen moet je leren.
Voltooid deelwoord met een d, t of en
Een voltooid deelwoord staat vaak samen met een vorm van hebben, zijn of worden: “Ik heb gewerkt”, “Zij is gevallen” en “De brief wordt verstuurd”.
Bij regelmatige werkwoorden gebruik je opnieuw ’t ex-kofschip. Geeft de regel in de verleden tijd te of ten, dan eindigt het voltooid deelwoord op een t. Geeft de regel de of den, dan eindigt het op een d:
- Werken, werkte, gewerkt.
- Spelen, speelde, gespeeld.
- Reizen, reisde, gereisd.
De verleden tijd is daardoor een handige hulp. Hoor je een d in speelde, dan schrijf je ook een d in gespeeld. Hoor je een t in werkte, dan schrijf je een t in gewerkt.
Sterke werkwoorden hebben vaak een voltooid deelwoord op en, zoals gelopen, gevallen en geschreven. Ook deze vormen leer je per werkwoord.
Andere werkwoordsvormen en hun spelling
Het hele werkwoord, ook wel de infinitief genoemd, staat bijvoorbeeld na willen, kunnen of moeten: “Ik wil lopen” en “Wij moeten wachten”. Je schrijft dan de hele vorm, niet de persoonsvorm.
De gebiedende wijs gebruik je voor een opdracht. Meestal schrijf je de ik-vorm: “Loop door!”, “Word snel beter!” en “Fiets voorzichtig!”
Het onvoltooid deelwoord maak je met het hele werkwoord plus d: lopend, fietsend en zingend. Het vertelt vaak hoe iemand iets doet: “Zingend loopt ze naar huis.”
Een voltooid deelwoord kan ook bij een zelfstandig naamwoord staan, als bijvoeglijk naamwoord. Dan schrijf je bijvoorbeeld “de vergrote foto” en “het gebakken brood”. Vergelijk: “Hij vergrootte de foto.” Daar is vergrootte de persoonsvorm in de verleden tijd en schrijf je twee t’s.
Veelgestelde vragen over de regels voor werkwoordspelling
Wanneer schrijf je een werkwoord met dt?
Als de ik-vorm op een d eindigt en de regel om een extra t vraagt. Bijvoorbeeld: ik word, maar hij wordt. Ook “jij wordt” heeft dt, terwijl “word jij?” alleen een d heeft.
Gebruik je ’t ex-kofschip ook in de tegenwoordige tijd?
Nee. Het helpt bij de verleden tijd en het voltooid deelwoord van regelmatige werkwoorden. Voor de tegenwoordige tijd kijk je naar de ik-vorm en het onderwerp.
Hoe spel je Engelse werkwoorden in het Nederlands?
Daarvoor gebruik je zo veel mogelijk de Nederlandse regels. Soms blijft een e staan voor de uitspraak: ik save, hij savet, ik savede en ik heb gesaved. Bij saven kijk je voor ’t ex-kofschip naar de v.
Begin bij een lastig werkwoord met de tijdproef. Als je weet of het om een persoonsvorm of een voltooid deelwoord gaat, kun je de juiste spellingsregel kiezen.